Zrozum fundację rodzinną

 

Fundacja rodzinna to nowa instytucja prawna wprowadzona do polskiego systemu w 2023 roku – po raz pierwszy polscy przedsiębiorcy zyskali narzędzie umożliwiające długofalowe zarządzanie majątkiem rodzinnym i planowanie sukcesji firmy . W numerze 2/2025 magazynu LEGAL EXPERTS DESIGN (LED) kompleksowo omówiono temat fundacji rodzinnej, tworząc praktyczny przewodnik dla przedsiębiorców, doradców i notariuszy. W tym wpisie, opierając się na treści tego wydania, wyjaśnimy czym jest fundacja rodzinna, jak działa, jakie są jej zalety i ryzyka oraz jak ją założyć i prowadzić. Przywołamy kluczowe punkty oraz eksperckie komentarze z publikacji, aby przybliżyć to zagadnienie w przystępny, ale profesjonalny sposób.

Definicja i istota fundacji rodzinnej

Fundacja rodzinna to odrębny typ osoby prawnej – prywatna fundacja majątkowa, tworzona z myślą o zabezpieczeniu i pomnażaniu majątku rodziny fundatora oraz wspieraniu wskazanych przez niego beneficjentów . W odróżnieniu od tradycyjnych fundacji dobroczynnych, fundacja rodzinna nie służy celom publicznym, lecz prywatnym celom rodzinnym. Jej istotą jest zarządzanie majątkiem rodzinnym i spełnianie świadczeń na rzecz bliskich osób (beneficjentów), zgodnie z wolą fundatora wyrażoną w statucie . To narzędzie planowania sukcesji majątkowej – pozwala przekazać firmę lub inny majątek kolejnym pokoleniom bez dzielenia go między spadkobierców w klasycznym postępowaniu spadkowym . Poprzez utworzenie fundacji następuje wyodrębnienie majątku od osoby fundatora i ulokowanie go w trwałej strukturze prawnej, co zabezpiecza ten majątek niezależnie od osobistych losów fundatora .

LED 2/2025 podkreśla, że fundacja rodzinna była w Polsce długo wyczekiwanym rozwiązaniem. Wielu ekspertów oceniło jej wprowadzenie jako brakujące ogniwo naszego prawa spadkowego – np. prof. Rafał Adamus wskazał, że to instytucja „niezbędna dla nowoczesnego prawa sukcesyjnego” . Również praktycy od sukcesji rodzinnych firm z entuzjazmem przyjęli nowe przepisy – fundacja została określona jako „przełomowe narzędzie w ochronie firm rodzinnych” . Ogólny ton komentarzy jest pozytywny: polskie prawo wreszcie nadrobiło zaległości, dając rodzinom mechanizm do długoterminowej ochrony majątku rodzinnego .

Podstawa prawna i cel wprowadzenia

Funkcjonowanie fundacji rodzinnej reguluje ustawa z 26 stycznia 2023 r. o fundacji rodzinnej (Dz.U. 2023 poz. 326) . Ustawa weszła w życie 22 maja 2023 r., otwierając nowy rozdział w polskim prawie – od tego dnia możliwe jest zakładanie fundacji rodzinnych i rejestrowanie ich w specjalnym rejestrze sądowym . Ustawodawca zdecydował się na to rozwiązanie w odpowiedzi na potrzeby firm rodzinnych i właścicieli dużych majątków prywatnych. Celem było umożliwienie im efektywnego planowania spadkowego (tak, by np. firma rodzinna nie rozproszyła się po śmierci właściciela) oraz ochrony zgromadzonego majątku przed nadmiernym rozdrobnieniem lub niepożądanymi podziałami . W LED wskazano, że instytucja ta wzorowana jest na podobnych konstrukcjach działających za granicą (np. fundacjach prywatnych w Austrii czy Liechtensteinie), lecz dostosowana do polskiego porządku prawnego .

Ustawa określa szczegółowe ramy tworzenia i funkcjonowania fundacji rodzinnej – m.in. kto i jak może ją powołać, jakie musi mieć organy, jak wygląda opodatkowanie oraz jakie są obowiązki i ograniczenia. W wydaniu LED 2/2025 zebrano te założenia w 40 punktach obejmujących wszystkie kluczowe aspekty ustawy  . Ponadto w magazynie znalazły się rozdziały pogłębiające wybrane tematy, np. zakres dozwolonej działalności gospodarczej fundacji, szczegóły opodatkowania, wpływ fundacji na prawo spadkowe oraz omówienie pierwszych kontrowersji i interpretacji pojawiających się w praktyce.

Cele i funkcje fundacji rodzinnej

Głównym celem fundacji rodzinnej jest ochrona majątku rodzinnego – ustawa zakłada, że fundacja ma gromadzić rodzinne mienie i zabezpieczać je przed podziałem lub rozproszeniem na skutek dziedziczenia czy innych zdarzeń losowych . W praktyce oznacza to, że majątek wniesiony przez fundatora do fundacji nie będzie podlegał klasycznemu podziałowi spadkowemu między wszystkich spadkobierców. Zamiast tego pozostanie w jednym „funduszowym” gospodarstwie, z którego korzyści czerpać będą wskazani beneficjenci.

Drugą funkcją jest świadczenie na rzecz beneficjentów – fundacja rodzinna ma służyć wsparciu finansowemu osób wybranych przez fundatora (najczęściej członków rodziny). Może to przybrać formę np. zapewniania środków utrzymania, finansowania edukacji, ochrony zdrowia, albo innych regularnych lub jednorazowych wypłat dla tych osób . Wszystko odbywa się według zasad ustanowionych w statucie, który odzwierciedla wolę fundatora co do tego, kto i jakie świadczenia otrzymuje.

Trzecią ważną rolą fundacji jest pomnażanie kapitału rodzinnego. Fundacja, zarządzając powierzonym majątkiem, dąży do jego inwestowania i utrzymania (a nawet zwiększania) wartości realnej tak, by służył zarówno obecnym, jak i przyszłym pokoleniom . Dzięki temu fundacja rodzinna staje się mechanizmem międzypokoleniowej sukcesji – może funkcjonować długo po śmierci fundatora, zapewniając ciągłość dysponowania majątkiem rodzinnym przez wiele lat .

W statucie fundator może również określić cele dodatkowe fundacji, w tym ewentualne cele dobroczynne lub społeczne, o ile oczywiście główny prywatny cel majątkowy pozostaje zachowany . Co istotne, fundacja rodzinna nie ma właścicieli ani udziałowców – fundator i beneficjenci nie posiadają praw własnościowych do majątku fundacji, który jest samodzielnym bytem prawnym  . Fundacja działa w interesie rodziny, ale formalnie jest niezależnym podmiotem.

Mechanizm działania fundacji rodzinnej

Funkcjonowanie fundacji rodzinnej można uprościć do następującego schematu: fundator przekazuje wybrane składniki swojego majątku do fundacji, która następnie zarządza tym majątkiem i czerpie z niego dochody, aby realizować wypłaty dla uprawnionych beneficjentów. Fundacja może trwać przez wiele lat, nawet po śmierci fundatora, zgodnie z zasadami zawartymi w statucie .

Kluczowe elementy mechanizmu działania fundacji to:

• Wniesienie majątku – Fundator (lub fundatorzy) przenosi do nowo utworzonej fundacji określony majątek, tworząc tzw. fundusz założycielski stanowiący bazę finansową fundacji . Minimalna wartość funduszu założycielskiego wynosi 100 000 zł – tyle co najmniej fundator musi wnieść, by fundacja mogła powstać . Wkład ten może mieć formę pieniężną lub niepieniężną (aport) – dopuszczalne jest przekazanie np. nieruchomości, udziałów/akcji w spółkach, papierów wartościowych czy innych aktywów o wymaganej łącznej wartości . Co ważne, przed rejestracją fundator musi pokryć cały fundusz założycielski i złożyć stosowne oświadczenie – a wniesione mienie staje się własnością fundacji (fundator traci do niego tytuł własności) . Tym samym fundacja uzyskuje niezależność finansową od fundatora.
• Zarządzanie majątkiem – Fundacja, jako odrębny podmiot prawny, inwestuje i administruje przekazanym majątkiem we własnym imieniu . Zgodnie z ustawą fundacja co do zasady nie prowadzi typowej działalności gospodarczej nastawionej na zysk jak zwykła firma . Nie jest to wehikuł do nowych przedsięwzięć biznesowych, lecz raczej forma family office, która zarządza już posiadanym majątkiem. Dopuszczalny jest ściśle określony katalog aktywności, m.in.: sprzedaż składników majątku, wynajem lub dzierżawa nieruchomości, nabywanie i zbywanie papierów wartościowych, posiadanie udziałów w spółkach, inwestowanie w instrumenty finansowe, a także udzielanie pożyczek beneficjentom lub spółkom powiązanym z fundacją . Ustawa zezwala nawet na działalność rolniczą i leśną, jeśli fundacja przejęła gospodarstwo rolne – ale ogólnie działalność fundacji skupia się na osiąganiu dochodów pasywnych (np. dywidendy, odsetki, czynsze) z posiadanego majątku . Fundacja nie może prowadzić aktywnej działalności handlowej czy usługowej, bo wykraczałoby to poza ustawowy zakres (za złamanie tej zasady grożą sankcje podatkowe, o czym niżej) .
• Świadczenia dla beneficjentów – Z dochodów osiąganych z majątku fundacja spełnia świadczenia na rzecz beneficjentów wskazanych przez fundatora (najczęściej członków rodziny) . Świadczenia te mogą mieć rozmaitą formę: regularnych wypłat (np. comiesięczna „renta” dla dzieci), jednorazowych przekazań (np. określona kwota w danym roku) lub udostępniania majątku fundacji do korzystania (np. umożliwienie zamieszkania w domu należącym do fundacji)  . Zakres i harmonogram świadczeń ustala fundator – szczegółowo określa je statut lub załączona do niego lista beneficjentów, gdzie przypisane są konkretne uprawnienia (rodzaj i wysokość świadczeń) poszczególnym osobom . Przykładowo, statut może przewidywać, że małżonek fundatora otrzymuje dożywotnio określoną kwotę rocznie, dzieci fundatora – pokrycie kosztów edukacji i utrzymania do ukończenia studiów, wnuki – jednorazowe wsparcie na start w dorosłość itp. Beneficjenci nie mają prawa domagać się podziału majątku fundacji, otrzymują jedynie to, co przewidział dla nich fundator .
• Trwałość i sukcesja – Fundacja rodzinna została pomyślana jako wehikuł mogący przetrwać ponad pokoleniami. Po śmierci fundatora fundacja dalej funkcjonuje (chyba że statut stanowi inaczej) – zarząd i pozostałe organy kontynuują realizację celów fundacji, a beneficjenci nadal otrzymują przyznane im świadczenia. Fundator może przewidzieć w statucie, jak mają być w przyszłości ustanawiani nowi beneficjenci (np. kolejne pokolenia rodziny) oraz jak obsadzać organy, by zagwarantować ciągłość działania przez dziesięciolecia. Jak podkreślono w LED, dobra fundacja rodzinna to taka, która potrafi przetrwać zmiany pokoleniowe i służyć rodzinie przez wiele lat, utrzymując integralność majątku rodzinnego .

Zakładanie fundacji rodzinnej – etapy

Procedura ustanowienia fundacji rodzinnej jest sformalizowana i składa się z kilku kroków, w których kluczową rolę odgrywa notariusz. Ustawa wymaga formy aktu notarialnego dla powołania fundacji – dotyczy to zarówno aktu założycielskiego (gdy fundator zakłada fundację za życia), jak i ewentualnego testamentu zawierającego oświadczenie o utworzeniu fundacji po śmierci fundatora . Poniżej przedstawiamy główne etapy tworzenia fundacji rodzinnej:

1. Akt założycielski lub testament fundacyjny: Fundator (osoba fizyczna posiadająca pełną zdolność do czynności prawnych) składa oświadczenie woli o ustanowieniu fundacji rodzinnej w formie aktu notarialnego . Może to nastąpić za życia fundatora poprzez podpisanie aktu założycielskiego u notariusza (przy jednym lub nawet kilku fundatorach jednocześnie ), albo mortis causa – w testamencie notarialnym fundator może powołać fundację rodzinną, która powstanie po jego śmierci  . Niezależnie od formy, dokument ten zawiera podstawowe dane fundacji: nazwę (musi zawierać oznaczenie „Fundacja Rodzinna”), siedzibę w Polsce, cel fundacji, wysokość funduszu założycielskiego oraz dane fundatora . W akcie założycielskim fundator może od razu wskazać pierwszych członków organów i beneficjentów lub pozostawić to statutowi . Uwaga: Jeżeli fundacja ustanawiana jest w testamencie, fundator powinien w testamencie określić również skład pierwszych organów (np. członków zarządu), aby fundacja mogła sprawnie rozpocząć działalność po jego śmierci . Testament fundacyjny może być sporządzony tylko przez jednego spadkodawcę – to znaczy, że fundacja powołana w testamencie może mieć tylko jednego fundatora (nie ma możliwości wspólnego testamentu kilku osób w tym zakresie) .
2. Statut fundacji rodzinnej: Równolegle z aktem założycielskim (lub testamentem) tworzony jest statut fundacji, czyli najważniejszy dokument wewnętrzny określający szczegółowe zasady działania fundacji . Statut również musi mieć formę aktu notarialnego (często jest sporządzany jako część aktu założycielskiego lub jako załącznik do niego) . Ustawa enumeratywnie wylicza elementy, które statut obowiązkowo musi zawierać: nazwę i siedzibę fundacji, cel fundacji, imię i nazwisko fundatora (fundatorów), wysokość funduszu założycielskiego, określenie beneficjentów (przynajmniej jednego lub sposobu ich wskazywania) wraz z zakresem ich uprawnień, a także zasady prowadzenia listy beneficjentów  . Ponadto statut opisuje strukturę i sposób powoływania organów fundacji (zarząd jest obowiązkowy, rada nadzorcza fakultatywna) . Fundator może w statucie dodać postanowienia dodatkowe, np. czy fundacja jest ustanowiona na czas określony czy bezterminowo, zasady zmiany statutu w przyszłości, warunki rozwiązania fundacji, przeznaczenie majątku na wypadek likwidacji itp.  . Może także zastrzec pewne szczególne uprawnienia dla siebie (jeśli pozostaje przy życiu) – np. prawo weta wobec uchwał organów – lub inne niestandardowe regulacje, o ile nie są sprzeczne z ustawą . LED 2/2025 zawiera przykładowy statut fundacji rodzinnej, zarówno w wersji podstawowej, jak i rozbudowanej z objaśnieniami, co może stanowić cenną wskazówkę dla praktyków konstruujących własne dokumenty .
3. Wniesienie funduszu założycielskiego: Fundator zobowiązuje się do wniesienia do fundacji mienia o wartości co najmniej 100 000 zł (to ustawowe minimum) . W akcie założycielskim (lub testamencie) fundator deklaruje wysokość funduszu i może wymienić składniki majątku, które go pokryją . Przykładowo, fundator może przeznaczyć na fundusz założycielski określoną kwotę pieniędzy, udziały w spółce rodzinnej, rodzinną nieruchomość lub portfel papierów wartościowych – ważne, by łączna wartość osiągnęła co najmniej 100 tys. zł . W praktyce wniesienie mienia musi nastąpić najpóźniej do momentu rejestracji fundacji – fundator składa oświadczenie o pokryciu funduszu założycielskiego przed wpisem do rejestru . Po rejestracji wszystkie te aktywa formalnie należą już do fundacji, a fundator nie ma prawa żądać ich zwrotu (ustawa wprost zakazuje zwrotu mienia fundatorowi poza sytuacjami likwidacji fundacji) .
4. Rejestracja fundacji: Utworzenie fundacji finalizuje się poprzez wpis do rejestru fundacji rodzinnych, który prowadzi wyznaczony Sąd Okręgowy (obecnie jest to Sąd Okręgowy w Piotrkowie Trybunalskim jako sąd rejestrowy) . Wniosek rejestrowy składa się wraz z wymaganymi załącznikami: aktem założycielskim (lub wypisem aktu testamentu fundacyjnego po śmierci fundatora), statutem, oświadczeniem o wniesieniu funduszu oraz dokumentami o powołaniu organów . Gdy sąd dokona wpisu, fundacja nabywa osobowość prawną z chwilą wpisu – dopiero od tego momentu staje się pełnoprawnym podmiotem prawa mogącym zaciągać zobowiązania, pozywać czy być pozywanym . Okres od podpisania aktu (lub ogłoszenia testamentu) do rejestracji nazywany jest okresem fundacji w organizacji – w tym czasie fundacja może działać w ograniczonym zakresie, podejmując tylko czynności niezbędne do uzyskania wpisu i zachowania majątku . Po wpisie otrzymuje KRS (jeśli zostanie włączona do KRS, prawdopodobnie tak) i może rozpocząć normalną działalność zgodnie z ustawą i statutem.

Warto zaznaczyć, że rola notariusza jest kluczowa nie tylko na etapie sporządzenia aktu założycielskiego. Notariusz często pomaga również w przygotowaniu statutu, poświadcza różne dokumenty wymagane do rejestracji oraz może wspierać fundatora w wypełnieniu formalności. W LED 2/2025 jeden z rozdziałów szczegółowo opisuje kolejne etapy z perspektywy notariusza – od utworzenia fundacji (akt założycielski/testament), przez czynności rejestrowe, aż po czynności notarialne w trakcie działania fundacji (np. zmiany statutu, protokołowanie ważnych uchwał) . Notariusz jest gwarantem, że dokumentacja fundacji rodzinnej jest prawidłowa pod względem formalnym i że cała procedura odbywa się zgodnie z prawem.

Organy fundacji i nadzór

Ustawa przewiduje, że fundacja rodzinna może mieć trzy rodzaje organów: zarząd, radę nadzorczą oraz zgromadzenie beneficjentów . Konkretna struktura organów w danej fundacji zależy od woli fundatora wyrażonej w statucie – zarząd jest obowiązkowy, natomiast rada nadzorcza i zgromadzenie beneficjentów mogą, ale nie muszą być powołane (choć jak zobaczymy, zgromadzenie beneficjentów jest de facto wymagane, jeśli mamy beneficjentów). Statut określa skład tych organów, sposób ich powoływania i kompetencje.

Zarząd to podstawowy, obligatoryjny organ fundacji rodzinnej. Odpowiada za bieżące prowadzenie spraw fundacji i jej reprezentację na zewnątrz . Zarząd podejmuje decyzje we wszystkich sprawach, które nie są zastrzeżone dla innych organów – ma więc dość szeroki zakres działania, musi jednak kierować się realizacją celu fundacji i przestrzegać ograniczeń określonych w ustawie oraz statucie . Zarząd może być jednoosobowy lub wieloosobowy (kolegialny) w zależności od tego, jak fundator postanowił . Pierwszych członków zarządu powołuje fundator – albo w akcie założycielskim/statucie, albo (gdy fundacja tworzona jest w testamencie) w samym testamencie . Kolejne zmiany w składzie zarządu odbywają się już zgodnie z procedurami statutowymi (np. powołanie przez zgromadzenie beneficjentów lub radę nadzorczą). Kompetencje zarządu obejmują m.in. zarządzanie majątkiem, inwestycje, zawieranie umów, wypłacanie świadczeń beneficjentom oraz prowadzenie dokumentacji fundacji (w tym listy beneficjentów i spisu mienia) . Do obowiązków zarządu należy też przygotowywanie sprawozdań finansowych i innych wymaganych raportów. Członkowie zarządu ponoszą odpowiedzialność cywilnoprawną za szkody wyrządzone fundacji przy wykonywaniu swoich obowiązków, a w razie rażącego naruszenia prawa mogą zostać odwołani przez uprawniony organ (np. radę nadzorczą lub sąd) .

Rada nadzorcza jest organem kontrolnym i fakultatywnym. Fundator może zdecydować o ustanowieniu rady nadzorczej w statucie, zwłaszcza jeśli fundacja ma duży majątek lub wielu beneficjentów – dodatkowy nadzór nad zarządem bywa wówczas wskazany . Ustawa nie wymaga powołania rady nadzorczej, chyba że zachodzą szczególne sytuacje określone w prawie (np. być może gdy fundator nie powoła zgromadzenia beneficjentów, ale zasadniczo to fundator decyduje). Rada nadzorcza, jeśli jest, składa się z co najmniej trzech członków powoływanych zgodnie ze statutem (np. przez fundatora lub później przez zgromadzenie beneficjentów) . Członkiem rady nie może być jednocześnie członek zarządu, likwidator ani osoba skazana za niektóre przestępstwa . Uprawnienia rady nadzorczej obejmują m.in. prawo żądania od zarządu dokumentów i informacji o działalności fundacji, przeprowadzanie kontroli, opiniowanie sprawozdań finansowych oraz – jeśli statut tak przewiduje – zatwierdzanie niektórych decyzji zarządu lub podejmowanie uchwał strategicznych (np. wytyczanie kierunków inwestowania) . Członkowie rady pełnią funkcje przez kadencje określone w statucie i mogą być w każdej chwili odwołani przez podmiot do tego uprawniony (np. fundatora, zgromadzenie beneficjentów), zwłaszcza gdy nie wywiązują się należycie ze swoich obowiązków .

Zgromadzenie beneficjentów to organ, który umożliwia beneficjentom udział w podejmowaniu najważniejszych decyzji dotyczących fundacji. Co ważne, ustawa wymaga, by fundator ustanowił zgromadzenie beneficjentów w statucie, wyznaczając przynajmniej jednego beneficjenta uprawnionego do uczestniczenia w tym organie  . Oznacza to, że jeżeli fundacja ma jakichkolwiek beneficjentów, to formalnie musi istnieć zgromadzenie beneficjentów (choćby jednoosobowe, jeśli jest tylko jeden beneficjent z prawem udziału). Zgromadzenie beneficjentów tworzą wszyscy beneficjenci, którym statut przyznaje prawo głosu w tym organie. Zazwyczaj będą to pełnoletni członkowie rodziny uprawnieni do świadczeń. Zwoływanie zgromadzenia odbywa się przez zarząd (chyba że statut stanowi inaczej) – statut może przewidywać, że określona grupa beneficjentów także ma prawo domagać się zwołania zgromadzenia . Posiedzenia odbywają się przeważnie w siedzibie fundacji, chyba że statut wskazuje inne miejsce lub tryb (np. zdalnie). Do ważności obrad może, ale nie musi, być wymagane quorum – ustawa daje tu pewną elastyczność statutowi .

Kompetencje zgromadzenia beneficjentów dotyczą kluczowych spraw fundacji. Ustawa przewiduje, że do zadań tego organu należy m.in.: powoływanie i odwoływanie członków zarządu (zwłaszcza po śmierci fundatora, gdy nie ma już jego bezpośredniego nadzoru, lub w sytuacji gdy nie ustanowiono rady nadzorczej) , wyrażanie zgody na zmiany w gronie beneficjentów lub ich uprawnień, zatwierdzanie sprawozdań z działalności fundacji oraz podejmowanie decyzji o rozwiązaniu fundacji . Oczywiście zakres tych kompetencji może zostać doprecyzowany przez statut w granicach prawa – np. statut może dać zgromadzeniu dodatkowe uprawnienia kontrolne czy decyzyjne. W praktyce zgromadzenie beneficjentów pełni rolę czegoś w rodzaju „walnego zgromadzenia” w spółce – reprezentuje interesy uprawnionych członków rodziny wobec fundacji. Trzeba jednak pamiętać, że beneficjenci jako tacy nie są właścicielami fundacji i nie mają ogólnych praw korporacyjnych poza tym, co przewidziano w ustawie i statucie . Beneficjent nie może np. z własnej inicjatywy zmusić fundacji do innych świadczeń niż te zapisane, ani żądać podziału majątku fundacji.

Warto dodać, że fundator, póki żyje, często sam pełni ważną rolę w organach – np. bywa pierwszym prezesem zarządu lub przewodniczącym rady nadzorczej. Może też zastrzec sobie w statucie określone wpływy (np. veto). Jednak formalnie fundator nie jest organem fundacji; po jego śmierci organy ustanowione w statucie przejmują pełnię władzy. Dlatego tak ważne jest staranne obsadzenie i opisanie kompetencji organów już na etapie tworzenia fundacji.

LED 2/2025 zaznacza, że odpowiedni dobór i regulamin organów jest kluczowy dla uniknięcia konfliktów i sprawnego działania fundacji. W praktyce notariusze i doradcy zalecają wprowadzać do statutów mechanizmy zapobiegające sporom – np. procedury mediacji rodzinnej, jasny podział świadczeń, kryteria odwołania członków organów itp. . Podkreśla się też, że fundacja najlepiej się sprawdza, gdy w rodzinie panuje względna harmonia i wspólny cel (zachowanie firmy). Jeśli już przed utworzeniem fundacji relacje rodzinne są silnie skonfliktowane, to fundacja nie rozwiąże magicznie konfliktów, a jedynie przeniesie je na inny poziom (np. spory będą toczyć się na forum zgromadzenia beneficjentów czy w radzie nadzorczej) .

Beneficjenci fundacji rodzinnej

Beneficjentem fundacji rodzinnej może być osoba fizyczna (najczęściej członek rodziny fundatora, ale niekoniecznie – możliwi są też np. partnerzy życiowi, dalsi krewni, a nawet osoby niespokrewnione) albo organizacja pożytku publicznego , której fundator przyznał prawo do świadczeń z fundacji. Fundator ma dużą swobodę w wyborze beneficjentów – w akcie założycielskim lub statucie może wskazać imiennie beneficjentów (np. „moimi beneficjentami są żona, dwoje dzieci i brat”) albo określić kryteria ustalania beneficjentów (np. „beneficjentami są wszyscy zstępni fundatora, którzy ukończyli 25 lat, oraz mój małżonek”) . Możliwe jest także ustanowienie beneficjentów warunkowych na przyszłość (np. przyszłe dzieci lub wnuki, gdy się urodzą). Lista beneficjentów jest prowadzona przez zarząd fundacji i aktualizowana na bieżąco . Lista beneficjentów ma charakter wewnętrzny i poufny – nie jest publicznie dostępna, a dane osobowe beneficjentów podlegają ochronie (RODO); zarząd musi regularnie przeglądać listę i usuwać dane osób, które utraciły status beneficjenta .

Beneficjent fundacji nie nabywa udziałów ani „części” majątku fundacji – to bardzo ważna różnica w stosunku do spadkobrania. Jest on jedynie uprawniony do otrzymywania określonych korzyści (świadczeń) zgodnie ze statutem. Nie posiada praw właścicielskich do majątku fundacji, nie może rozporządzać majątkiem fundacji ani go zadłużać. Nawet jeśli beneficjent zasiada w organach fundacji (np. w zarządzie czy zgromadzeniu beneficjentów), to działa tam w granicach przyznanych uprawnień, a nie z tytułu „udziału” w majątku. W LED 2/2025 wyraźnie zaznaczono ten status: „beneficjent nie jest udziałowcem ani wspólnikiem fundacji, lecz osobą, na rzecz której fundacja działa” . Dopiero ewentualne rozwiązanie fundacji i podział jej majątku likwidacyjnego może oznaczać przekazanie beneficjentom części aktywów na własność – wcześniej beneficjenci otrzymują tylko świadczenia, a własność pozostaje przy fundacji.

Prawa beneficjentów względem fundacji sprowadzają się głównie do prawa do otrzymywania określonych świadczeń oraz pewnych praw kontrolnych/informacyjnych. Każdy beneficjent ma prawo do informacji o przysługujących mu świadczeniach i ogólnym stanie majątkowym fundacji, o tyle o ile jest to konieczne do ochrony jego praw . Może np. żądać wglądu do sprawozdania finansowego fundacji czy uchwał organów w części dotyczącej realizacji świadczeń . Beneficjenci nie mają jednak ogólnych praw decyzyjnych (korporacyjnych) w fundacji, chyba że zostali powołani do któregoś z organów (jak opisano wyżej) . Innymi słowy, by beneficjent miał wpływ na decyzje, musi być np. członkiem zgromadzenia beneficjentów lub zarządu – sama pozycja beneficjenta tego nie gwarantuje.

Ustawa co do zasady nie nakłada na beneficjentów obowiązków wobec fundacji. Mogą oni otrzymywać świadczenia i nie mają formalnie nic „w zamian” do zrobienia. Fundator może jednak w statucie wprowadzić pewne warunki lub ograniczenia korzystania ze świadczeń. Na przykład może postanowić, że dany beneficjent będzie otrzymywał świadczenia dopiero po ukończeniu studiów, albo pod warunkiem pozostawania niekaranym, utrzymywania się z pracy, braku uzależnień itp. Tego typu klauzule służą zdyscyplinowaniu beneficjentów lub wspieraniu określonych postaw (np. pracowitości). Jeżeli beneficjent nie spełnia warunków statutowych, fundacja może zawiesić wypłatę świadczeń, a nawet – zgodnie ze statutem – pozbawić go statusu beneficjenta . Przykładowo statut może stanowić, że wnuk fundatora traci status beneficjenta, jeśli przed ukończeniem 30 lat nie podejmie stałej pracy lub popadnie w nałogi. Oczywiście takie zapisy muszą być jasno określone, aby nie budziły wątpliwości.

Warto wspomnieć o szczególnej regulacji dotyczącej małoletnich beneficjentów. Fundator może w statucie zastrzec, że przedmioty świadczeń przypadające beneficjentowi poniżej 18 roku życia nie będą objęte zarządem sprawowanym przez rodziców tego małoletniego . W normalnej sytuacji rodzice zarządzają majątkiem dziecka, ale fundator może postanowić inaczej – wtedy sąd opiekuńczy ustanowi kuratora do zarządu tym majątkiem (aby np. rodzice nie wydali świadczeń niezgodnie z wolą fundatora). Ta opcja daje możliwość zabezpieczenia, by środki przekazywane wnukom czy dzieciom były wykorzystywane zgodnie z intencją fundatora.

Zmiana grona beneficjentów w trakcie działania fundacji jest możliwa, ale obwarowana wymogami. Dodanie nowego beneficjenta wymaga zazwyczaj zmiany statutu lub uchwały uprawnionego organu (np. zgromadzenia beneficjentów) oraz – co do zasady – zgody fundatora (jeśli żyje). Przy wielu fundatorach potrzebna jest zgoda wszystkich, chyba że statut stanowi inaczej . Również usunięcie beneficjenta może nastąpić tylko w sytuacjach przewidzianych w statucie (np. śmierć beneficjenta, jego działanie na szkodę fundacji, utrata prawa do świadczeń po upływie określonego czasu) i według procedury statutowej – zwykle poprzez uchwałę zarządu lub zgromadzenia beneficjentów . Beneficjent ma prawo sam zrzec się swoich uprawnień – musi złożyć stosowne oświadczenie (pisemne lub notarialne, jeśli statut tego wymaga), które staje się skuteczne z chwilą przyjęcia przez fundację. Zrzekający się beneficjent jest wykreślany z listy, a jego przyszłe świadczenia przepadają lub mogą zostać rozdysponowane na innych beneficjentów według postanowień statutu .

Ogólnie rzecz biorąc, pozycja beneficjentów w fundacji rodzinnej jest paradoksalna: to dla nich istnieje fundacja (ma zaspokajać ich potrzeby finansowe), ale nie oni nią rządzą (chyba że dzięki zapisom statutu wejdą w skład organów). Taki układ wymaga zaufania do fundatora i zarządu fundacji. Dlatego w praktyce fundacja rodzinna najlepiej sprawdza się, gdy beneficjentami są osoby, które rozumieją idee stojące za fundacją i akceptują określone zasady dysponowania majątkiem dla dobra wspólnego, a nie natychmiastowego zysku jednostki.

Działalność fundacji i odpowiedzialność majątkowa

Majątek fundacji rodzinnej jest wyodrębniony i chroniony na kilka sposobów. Po pierwsze, jak już wspomniano, fundator nie może odzyskać raz przekazanego mienia – nie ma możliwości wycofania wkładu, jak to bywa np. ze sprzedażą udziałów (bo fundacja nie ma udziałów ani akcji do odkupu) . Po drugie, od momentu ustanowienia fundacji, wierzyciele osobisti fundatora (jeśli tacy istnieją) nie mogą zaspokajać się z majątku, który fundator przekazał fundacji . Innymi słowy, jeśli przedsiębiorca przeniósł swój dom, akcje czy oszczędności do fundacji rodzinnej, to jego ewentualni wierzyciele (np. bank, kontrahent) nie mają prawa prowadzić egzekucji z tych składników – bo należą one już do innego podmiotu (fundacji). To daje osłonę aktywów rodzinnych przed roszczeniami kierowanymi do fundatora jako osoby prywatnej. Oczywiście należy tu zaznaczyć, że prawo przewiduje mechanizmy typu skarga pauliańska, które mogą chronić wierzycieli przed celowym „ucieczką z majątkiem”, ale co do zasady przeniesienie majątku do fundacji oddziela go od ryzyk działalności osobistej fundatora.

Z drugiej strony, ustawa troszczy się też o ochronę wierzycieli fundacji. Wprowadzono zasadę, że fundacja rodzinna nie może wypłacać świadczeń beneficjentom, jeśli skutkowałoby to niewypłacalnością fundacji wobec jej własnych wierzycieli . Innymi słowy, zarząd fundacji musi pilnować, by wypłaty dla rodziny nie uszczupliły majątku poniżej poziomu wymaganych zobowiązań. Jeżeli fundacja ma długi lub przyszłe obowiązki (np. podatki, raty kredytu), to nie wolno rozdawać majątku beneficjentom tak, żeby zabrakło na te zobowiązania. Interes wierzycieli (np. banków finansujących fundację) jest zatem zabezpieczony przed nieograniczonym drenażem fundacji przez wypłaty rodzinne.

Fundacja rodzinna może prowadzić działalność gospodarczą tylko w ograniczonym, wskazanym przez prawo zakresie . Lista dozwolonych form aktywności jest zamknięta i obejmuje głównie zarządzanie istniejącym majątkiem. Jak wyjaśniono wyżej, fundacja nie może działać jak typowa firma – nie założy sklepu detalicznego, nie będzie świadczyć usług produkcyjnych czy konsultingowych na rynku, bo to wykracza poza cele fundacji. Jednak może na przykład wynajmować należące do niej nieruchomości, inwestować nadwyżki finansowe, sprzedawać składniki majątku, które są zbędne, czy posiadać udziały w zwykłych spółkach prowadzących biznes (np. fundacja może być udziałowcem spółki z o.o. lub akcjonariuszem w S.A., a ta spółka już normalnie działa na rynku). Taki model – fundacja jako holding rodzinny posiadający udziały w operacyjnych biznesach – jest zresztą bardzo popularny za granicą i zapewne będzie jedną z częstszych struktur w Polsce.

Jeśli fundacja złamałaby ograniczenia i podjęła działalność wykraczającą poza dozwolony zakres (np. zaczęła prowadzić produkcję czy handel bezpośrednio), to nie grożą jej co prawda sankcje karne, ale podatkowe. Ustawa przewiduje, że dochody fundacji z niedozwolonej działalności tracą zwolnienie podatkowe i są obłożone 25% podatkiem CIT (zamiast preferencyjnych 15% – o czym niżej) . To swoista sankcja finansowa, która ma zniechęcać do omijania przepisów. W LED wyjaśniono, że jeśli fundacja prowadzi zarówno dozwolone inwestycje, jak i zakazaną działalność, to tylko dochody z tej niedozwolonej części będą opodatkowane sankcyjną stawką 25%, a dochody mieszczące się w dozwolonym zakresie zachowają zwolnienie . Mechanizm ten pełni funkcję „strażnika” – fundacja może zaryzykować wyjście poza ramy, ale finansowo stanie się to bardzo nieopłacalne. Doradcy podatkowi cytowani w LED przestrzegają, by nie traktować fundacji jako wehikułu czysto podatkowego; organy skarbowe dysponują klauzulą GAAR (antyabuzywną) i jeśli uznają, że fundacja została użyta sztucznie tylko dla oszczędności podatkowej, mogą zakwestionować korzyści  . W szczególności ostrzegają, że np. wniesienie akcji do fundacji tuż przed sprzedażą firmy, tylko po to by zapłacić mniejszy podatek, może być potraktowane jako obejście prawa  . Podkreślają, że plan sukcesji powinien być nadrzędnym celem fundacji, a korzyść podatkowa – jedynie efektem ubocznym .

Podsumowując: fundacja rodzinna działa w granicach wyznaczonych przez prawo i statut. Zapewnia silną ochronę majątku (przed roszczeniami i podziałami), ale wymaga zachowania pewnych ograniczeń (brak typowego biznesu, respektowanie praw wierzycieli fundacji). Taka konstrukcja ma motywować fundatorów do odpowiedzialnego zarządzania majątkiem poprzez fundację – skupienia się na długoterminowym zachowaniu wartości, a nie na agresywnym biznesie czy natychmiastowej konsumpcji majątku.

Opodatkowanie fundacji rodzinnej

System opodatkowania fundacji rodzinnej znacząco odbiega od standardowego opodatkowania firm czy osób fizycznych. Ustawodawca stworzył specjalny, preferencyjny reżim, który nagradza utrzymywanie majątku w fundacji i przekazywanie go rodzinie w ramach świadczeń, zamiast w tradycyjnej formie spadku czy darowizny.

Podatek dochodowy CIT (fundacja jako podatnik): Fundacja rodzinna jest podatnikiem CIT (podatku dochodowego od osób prawnych), ale przysługuje jej szczególne zwolnienie z tego podatku, o ile działa w ustawowo określonych ramach . W praktyce większość dochodów osiąganych przez fundację w ramach dozwolonej działalności jest zwolniona z CIT na bieżąco, tak długo jak pozostaje w majątku fundacji . To znaczy, że dopóki fundacja reinwestuje lub gromadzi dochody w sobie, nie płaci od nich CIT. Dotyczy to np. przychodów z najmu, dywidend z posiadanych udziałów, odsetek bankowych, zysków kapitałowych – słowem wszystkich dochodów pasywnych, które mieszczą się w celach fundacji . Zwolnienie nie obejmuje oczywiście dochodów z działalności niedozwolonej (te są karane 25% CIT, jak wyżej opisano). Momentem, w którym fundacja traci prawo do zwolnienia i musi zapłacić podatek, jest wypłata świadczenia na rzecz beneficjenta lub ewentualnie podjęcie niedozwolonej działalności .

Opodatkowanie świadczeń dla beneficjentów: Kiedy fundacja realizuje świadczenie (czyli przekazuje majątek beneficjentowi albo oddaje mu go do korzystania), jest to traktowane jako zdarzenie opodatkowane CIT – fundacja musi od wartości tego świadczenia odprowadzić 15% podatku CIT . Można powiedzieć, że 15% to „ryczałt” podatku od wypłaty dla beneficjenta. Co ważne, beneficjent nie płaci już wtedy podatku od spadków i darowizn od otrzymanego świadczenia . Ustawa wyłączyła te świadczenia z opodatkowania podatkiem od spadków/darowizn właśnie dlatego, że są one opodatkowane CIT po stronie fundacji . Dzięki temu unikamy podwójnego opodatkowania transferu majątku: fundacja płaci 15% CIT i na tym koniec (gdyby nie to, formalnie przekazanie środków mogłoby być potraktowane jak darowizna i obciążone podatkiem od darowizn po stronie obdarowanego). Fundacja pełni rolę płatnika tego podatku – sama oblicza 15% od wartości świadczeń przekazanych w danym miesiącu i wpłaca go do urzędu skarbowego do 20. dnia następnego miesiąca .

Warto podkreślić, że stawka 15% jest niższa od standardowego podatku od darowizny w przypadku dalszych krewnych czy osób obcych (tam stawki efektywne potrafią być wyższe) oraz od najwyższej stawki podatku dochodowego od osób fizycznych. To kolejny element zachęcający do korzystania z fundacji rodzinnej – transfery majątkowe w ramach fundacji są umiarkowanie opodatkowane.

Beneficjenci a podatek dochodowy (PIT): Po stronie samych beneficjentów ustawodawca przewidział dodatkową preferencję. Jeżeli beneficjent należy do najbliższej rodziny fundatora (tzw. grupa zerowa) – np. jest jego małżonkiem, dzieckiem, wnukiem, rodzicem – to świadczenia otrzymane z fundacji są zwolnione z PIT (podatku dochodowego od osób fizycznych) . Oznacza to, że najbliżsi krewni nie płacą już żadnego podatku od otrzymanych środków – fundacja zapłaciła 15% CIT i na tym koniec . Natomiast jeśli beneficjent jest dalszym krewnym (I lub II grupa podatkowa w rozumieniu ustawy o spadkach i darowiznach, np. rodzeństwo, zstępni rodzeństwa) lub osobą niespokrewnioną, to może być nałożony na niego zryczałtowany PIT w wysokości 10% lub 15% od kwoty świadczenia . W praktyce więc dalsi krewni lub obcy mogą zapłacić dodatkowo pewien podatek dochodowy, ale i tak mechanizm ten zastępuje klasyczny podatek od darowizn – żaden beneficjent (nawet niespokrewniony) nie płaci już podatku od spadków i darowizn od otrzymanego świadczenia z fundacji . Sumaryczne obciążenie podatkowe transferu majątku przez fundację zwykle będzie mniejsze lub porównywalne z obciążeniem tradycyjnej darowizny/spadku. Jeśli beneficjentem jest syn, córka czy żona – wyniesie tylko 15% (CIT fundacji) i 0% PIT. Jeśli np. bratanek – 15% CIT + 10% PIT, czyli łącznie ok. 25%. Gdyby ten bratanek dostał darowiznę spoza fundacji, zapłaciłby podatek od darowizny wg III grupy, który też wynosi 20% od nadwyżki ponad pewien niski próg – więc różnica nie jest duża, a fundacja dodatkowo daje wszystkie inne korzyści sukcesyjne.

Zwolnienia przy utworzeniu: Dodajmy, że samo ustanowienie fundacji i wniesienie do niej majątku jest neutralne podatkowo – nie występuje podatek od spadków i darowizn ani podatek od czynności cywilnoprawnych (PCC) przy przekazywaniu mienia fundacji . To istotne udogodnienie: przeniesienie majątku do fundacji nie wiąże się z kosztami podatkowymi na wejściu, dzięki czemu fundator może bez obaw wpłacić np. nieruchomość czy udziały, nie płacąc PCC czy innych danin.

Podatek VAT: Fundacja rodzinna, jeśli wykonuje czynności opodatkowane (np. wynajmuje nieruchomości, sprzedaje jakieś rzeczy), podlega VAT na zasadach ogólnych . Wiele czynności fundacji nie podlega VAT (np. wypłaty świadczeń nie są dostawą towarów ani usługą). Gdy jednak fundacja wynajmuje lokale czy sprzedaje akcje – musi rozważyć kwestie VAT podobnie jak każdy podmiot gospodarczy.

Reasumując, model podatkowy fundacji rodzinnej polega na tym, że fundacja nie płaci podatku od reinwestowanych dochodów, a dopiero przy transferze środków do beneficjentów pojawia się umiarkowany podatek (15% CIT + ewentualnie drobny PIT u dalszych krewnych). W zamian beneficjenci są zwolnieni z podatku od spadków/darowizn, a najbliższa rodzina także z PIT. Ma to motywować rodziny do zatrzymywania kapitału w fundacji (gdzie rośnie on bez CIT) i stopniowego, planowego przekazywania środków beneficjentom w miarę potrzeby. W LED wskazano, że preferencje podatkowe fundacji mają służyć realizacji celu zatrzymania kapitału w kraju i wzmocnienia inwestycji rodzinnych, ale nie powinny być nadużywane wyłącznie dla oszczędności fiskalnej .

Fundacja rodzinna a prawo spadkowe (zachowek)

Jednym z największych wyzwań przy wprowadzaniu fundacji rodzinnej było pogodzenie jej z instytucją zachowku w prawie spadkowym. Zachowek to minimalny udział w majątku spadkowym gwarantowany najbliższym członkom rodziny (zstępnym, małżonkowi, ewentualnie rodzicom) – ma zapobiegać sytuacji, w której np. cały majątek zostaje zapisany obcym, a dzieci zostają z niczym. Fundacja rodzinna z definicji konsoliduje majątek i może ograniczyć udział poszczególnych spadkobierców (bo majątek trafia do fundacji, a nie dzieli się na spadkobierców). To rodzi naturalne napięcie między wolą fundatora zachowania majątku w całości a prawem zstępnych do zachowku.

Magazyn LED zwraca uwagę, że fundacja rodzinna i zachowek opierają się na podobnej wartości – ochronie rodziny – lecz realizują ją w odmienny sposób: „zachowek dzieli, fundacja kumuluje” . Prof. Witold Borysiak trafnie zauważył, że zachowek zapobiega nadmiernej koncentracji majątku u jednej osoby, natomiast fundacja wprost do niej dąży, by zapewnić ciągłość przedsiębiorstwa . Mamy tu więc sprzeczność celów i „pewne napięcie aksjologiczne”. Ustawodawca starał się je zrównoważyć pewnymi kompromisami.

Po pierwsze, ustawa nie pozwala całkowicie obejść zachowku. Wprowadzono przepis, że przy obliczaniu zachowku do spadku po fundatorze dolicza się wartość tego, co fundator przekazał fundacji . Konkretnie: sumuje się wartość funduszu założycielskiego wniesionego przez fundatora oraz wartość mienia, które beneficjenci otrzymali w związku z rozwiązaniem fundacji dokonanym za życia fundatora . Innymi słowy, to tak jakby traktować wniesienie majątku do fundacji jak darowiznę, którą zwykle dolicza się do spadku przy zachowku. Co więcej, jeśli fundacja za życia fundatora wypłacała świadczenia osobom uprawnionym do zachowku (np. dzieciom), to wartość tych świadczeń również pomniejsza ich ewentualny zachowek – bo uznano, że już otrzymały część majątku fundatora  . Dzięki temu spadkobierca, który np. przez lata dostawał z fundacji pokaźne sumy, nie będzie mógł domagać się pełnego zachowku tak, jakby nic wcześniej nie dostał.

Po drugie, wprowadzono horyzont czasowy 10 lat. Jeżeli fundator założył fundację i wniósł do niej majątek ponad 10 lat przed swoją śmiercią, to tak odległego transferu nie dolicza się do spadku przy obliczaniu zachowku  . To zasada analogiczna do tej z kodeksu cywilnego, gdzie darowizny dokonane na rzecz obcych osób dawniej niż na 10 lat przed śmiercią spadkodawcy nie są uwzględniane przy zachowku. Krótko mówiąc, jeśli fundator przeżyje co najmniej 10 lat od przeniesienia majątku do fundacji, jego potencjalni spadkobiercy nie będą mogli uwzględnić tego majątku w roszczeniach zachowkowych (chyba że fundacja sama jest powołana do spadku, ale to osobny wątek) . Zachęca to do wcześniejszego planowania – im wcześniej fundator utworzy fundację, tym większa szansa, że upłynie 10 lat i fundacja „wydostanie się” spod zachowku. Oczywiście, jeśli fundator umrze przed upływem 10 lat, to wartość wniesionego majątku (pomniejszona o ewentualne świadczenia już wypłacone) wróci do kalkulacji zachowku i rodzina będzie mogła żądać jego uzupełnienia od fundacji .

Po trzecie, ustawa daje pewne narzędzia ochronne zarówno fundacji, jak i uprawnionym do zachowku. Z jednej strony, osoba zobowiązana do zapłaty zachowku (np. spadkobierca, a w pewnych przypadkach fundacja lub beneficjent) może żądać od sądu obniżenia wysokości zachowku ze względu na swoją sytuację majątkową . Sąd może rozłożyć płatność na raty (max 5 lat, wyjątkowo do 10 lat) lub nawet zmniejszyć kwotę, jeśli zapłata pełnej sumy zagroziłaby finansom fundacji lub beneficjenta . Ma to szczególne znaczenie właśnie przy fundacjach – aby nie doprowadzić do natychmiastowej wyprzedaży aktywów fundacji w celu zapłaty zachowku. Z drugiej strony, jeżeli najbliżsi nie mogą otrzymać zachowku od spadkobierców (np. fundator cały majątek dał do fundacji, a spadkobiercy nie mają nic), to ustawa daje im prawo żądania uzupełnienia zachowku od fundacji rodzinnej lub od beneficjentów . Odpowiedzialność fundacji jest jednak ograniczona do wysokości wzbogacenia pochodzącego od fundatora – fundacja zapłaci zachowek maksymalnie do kwoty, jaką zyskała dzięki fundatorowi . Podobnie beneficjenci, którzy otrzymali mienie przy likwidacji fundacji za życia fundatora, odpowiadają tylko do wysokości tego wzbogacenia . W praktyce wyglądałoby to tak: jeśli mimo doliczeń i tak brakuje np. 200 tys. zł zachowku dla któregoś dziecka, to fundacja musiałaby zapłacić, ale nie więcej niż wartość majątku, jaki fundator do niej wniósł.

Te mechanizmy mają zapewnić, że najbliżsi nie zostaną całkowicie pozbawieni korzyści z majątku tylko dlatego, że fundator założył fundację. Jednocześnie motywują fundatora do wczesnego działania i włączania spadkobierców jako beneficjentów fundacji (bo wtedy mogą dostać swoje udziały w formie świadczeń zamiast dochodzić zachowku). Eksperci przyznają, że to pole do potencjalnych sporów – czas pokaże, jak sądy będą oceniać różne sytuacje. Już teraz pojawiają się głosy, że może dochodzić do procesów, gdzie spadkobiercy zarzucą fundatorowi obejście prawa zachowkowego, a sądy będą musiały rozstrzygać, czy mechanizmy ustawy wystarczająco chronią uprawnionych . Prof. Borysiak wskazuje, że nowe przepisy są pewnym eksperymentem i „czas pokaże, czy to wystarczy” – na razie sygnały są umiarkowanie pozytywne: fundacje wypłacają zachowki tam, gdzie muszą, a uprawnieni wiedzą, że mogą ich dochodzić od fundacji, co daje im poczucie bezpieczeństwa  .

Zalety fundacji rodzinnej

Dlaczego w ogóle warto rozważyć fundację rodzinną? Z punktu widzenia przedsiębiorcy czy majętnej rodziny, fundacja oferuje szereg korzyści niedostępnych przy klasycznym planowaniu spadkowym. LED 2/2025 podsumowuje główne zalety fundacji rodzinnej następująco:

• Ochrona majątku rodzinnego przed rozdrobnieniem: Fundacja umożliwia zachowanie majątku (np. firmy rodzinnej, nieruchomości, oszczędności) w jednym niepodzielnym funduszu, zamiast jego rozproszenia między wielu spadkobierców . Dzięki temu unika się sytuacji, w której po śmierci właściciela przedsiębiorstwa udziały trafiają do kilku dzieci, z których każde ma inne plany (np. jedno chce sprzedać, drugie wycofać środki, trzecie nie interesuje firma). Majątek skupiony w fundacji jest zarządzany centralnie z myślą o dobru całej rodziny i kolejnych pokoleń.
• Zapewnienie ciągłości firmy rodzinnej: Fundacja rodzinna pozwala przełamać typowy problem 3 pokoleń („dziadek założył, syn rozwinął, wnuk roztrwonił”). Poprzez koncentrację udziałów firmy w fundacji, rodzina zachowuje kontrolę nad firmą w uporządkowany sposób . Zarząd fundacji może profesjonalnie kierować biznesem lub sprawować nadzór właścicielski (np. zasiadając w radzie nadzorczej spółki operacyjnej). Decyzje strategiczne podejmują organy fundacji zgodnie z wolą fundatora wyrażoną w statucie, co ogranicza ryzyko sporów między spadkobiercami o kierunek prowadzenia firmy. W praktyce fundacja działa jak rodzinny holding, który gwarantuje, że firma nie zostanie pochopnie sprzedana, zlikwidowana ani podzielona między spadkobierców. To niezwykle cenna zaleta dla rodzin, którym zależy na wieloletniej sukcesji biznesu.
• Elastyczność w zaspokajaniu potrzeb rodziny: Fundacja daje możliwość bardzo elastycznego i przemyślanego wsparcia finansowego członków rodziny. Fundator może dostosować wysokość i warunki świadczeń do sytuacji poszczególnych osób – np. przeznaczyć większe środki na edukację wnuków, zapewnić stałe utrzymanie niepełnosprawnemu dziecku, czy wesprzeć finansowo małżonka do końca życia. Można wprowadzić motywacyjne warunki (jak ukończenie studiów, podjęcie pracy) lub zabezpieczyć środki przed marnotrawstwem. W klasycznym dziedziczeniu każdy dostaje część spadku i robi z nią co chce – fundacja pozwala na kontrolę rozdysponowania majątku według wizji fundatora, także długo po jego odejściu.
• Ochrona majątku przed zagrożeniami zewnętrznymi: Jak opisano, majątek w fundacji jest chroniony przed roszczeniami wierzycieli fundatora oraz potencjalnie przed roszczeniami rozwodowymi (choć to skomplikowana kwestia – formalnie fundator nie ma już majątku, więc w razie jego rozwodu, majątek w fundacji nie wchodzi do podziału, co może być korzystne z punktu widzenia rodziny fundatora). Ponadto fundacja może izolować majątek od ryzyk związanych z działalnością gospodarczą – np. jeśli fundacja posiada nieruchomość i wynajmuje ją spółce rodzinnej, a spółka upadnie, to nieruchomość zostaje nadal przy fundacji i wierzyciele spółki nie wezmą jej jako takiej (choć oczywiście fundacja może stracić dochód z czynszu). Generalnie fundacja jest tarczą majątkową – nawet w trudnych sytuacjach życiowych fundatora, rodzinny majątek zgromadzony w fundacji jest bezpieczny.
• Preferencje podatkowe: Nie sposób pominąć aspektów podatkowych – fundacja rodzinna, przy odpowiednim działaniu, pozwala optymalizować opodatkowanie sukcesji. Brak podatku od darowizn i spadków, niskie stawki (15%) podatku od wypłat, zwolnienie z CIT reinwestowanych zysków – to wszystko sprawia, że przekazywanie majątku poprzez fundację może być mniej kosztowne podatkowo niż tradycyjny spadek czy darowizna  . Oczywiście nie jest celem fundacji unikanie podatków, ale efektem ubocznym dobrze skonstruowanej fundacji może być zatrzymanie większej części kapitału w rękach rodziny (zamiast oddawania fiskusowi). Ważne przy tym, by te oszczędności były legalne – przepisy dają tu jasne ramy, a ich nadużywanie może skutkować interwencją organów (GAAR). Niemniej jednak, jeżeli fundacja faktycznie służy sukcesji, to preferencje podatkowe są w pełni zasłużone i stanowią zachętę do tego rodzaju rozwiązań.
• Profesjonalizacja zarządzania majątkiem: Utworzenie fundacji często wiąże się z uporządkowaniem spraw majątkowych – sporządzeniem inwentaryzacji majątku, powołaniem doradców, ustanowieniem formalnych zasad zarządzania (statut, organy). To sprzyja bardziej profesjonalnemu zarządzaniu rodzinnym kapitałem. Rodziny często angażują doradców inwestycyjnych, kancelarie prawne, aby obsłużyć fundację – dzięki temu majątek bywa pomnażany skuteczniej niż w przypadku podziału go na części między spadkobierców (z których każdy osobno zarządza swoją częścią, nie zawsze dobrze). Fundacja może też trwać wiecznie (jeśli tak postanowiono), co daje perspektywę inwestycyjną dłuższą niż jedno pokolenie, a to sprzyja np. inwestycjom o długim horyzoncie (nieruchomości, przedsięwzięcia rodzinne, które zwracają się po latach). W LED wskazano, że wielu praktyków określa fundację rodzinną jako „nową jakość łączenia interesów firmy i rodziny”, co pozwala rodzinom bogatym stać się niejako rodzinnymi „funduszami inwestycyjnymi” zarządzającymi wspólnie swoim majątkiem .

Podsumowując zalety: fundacja rodzinna to instrument chroniący i jednoczący majątek rodzinny, ułatwiający sukcesję firmy i majątku na pokolenia, dający kontrolę i elastyczność w zaspokajaniu potrzeb bliskich, a przy tym korzystny podatkowo i bezpieczny prawnie. Nic dziwnego, że tak długo wyczekiwano na jego wprowadzenie w Polsce – teraz rodziny przedsiębiorców mogą korzystać z rozwiązań, które od lat sprawdzają się w krajach zachodnich.

Ryzyka i wyzwania

Oczywiście, fundacja rodzinna nie jest rozwiązaniem pozbawionym ryzyk. Decyzja o jej założeniu powinna być przemyślana, a sama fundacja – dobrze zaprojektowana i zarządzana, by uniknąć potencjalnych pułapek. LED 2/2025 omawia także słabsze strony i wyzwania związane z fundacjami rodzinnymi, z których najważniejsze to:

• Formalizm i koszty utrzymania: Prowadzenie fundacji rodzinnej wiąże się z dość skomplikowaną obsługą prawną i administracyjną. Wymagane są akty notarialne (przy zakładaniu, ewentualnych zmianach statutu), stałe prowadzenie pełnej księgowości (fundacja jest podatnikiem CIT), przygotowywanie sprawozdań finansowych, utrzymywanie rejestru beneficjentów i spisu mienia, zwoływanie organów itp. To wszystko generuje koszty (notariusze, doradcy, księgowi) i wymaga zaangażowania. Fundacja nie jest więc dla każdego – opłaca się raczej przy większych majątkach, gdzie korzyści przeważają nad kosztami obsługi. Jak ujęto to w magazynie, fundacje rodzinne niosą ryzyko nadmiernego formalizmu – biurokracja nie powinna przytłoczyć ich beneficjów . Dlatego ważne jest, by fundację zakładać z realną potrzebą i przygotować się na jej profesjonalne prowadzenie.
• Ryzyka podatkowe przy niewłaściwym użyciu: Choć fundacja ma preferencje podatkowe, to próby wykorzystywania jej wyłącznie do unikania opodatkowania mogą skończyć się sporem z fiskusem. Doradcy ostrzegają, że jeśli urzędy skarbowe dopatrzą się sztuczności (np. fundacja założona tylko po to, by sprzedać firmę i nie płacić 19% PIT – a nie ma faktycznego planu sukcesji), mogą zastosować klauzulę przeciw unikaniu opodatkowania (GAAR)  . Ponadto za złamanie limitów działalności gospodarczej fundacja zapłaci 25% „karny” CIT . Pojawiają się też kontrowersje interpretacyjne – np. czy fundacja może być uznana za przedsiębiorcę, jak traktować jej transakcje z podmiotami powiązanymi (tu dochodzą kwestie cen transferowych) , itp. To nowa instytucja i praktyka organów dopiero się kształtuje, więc istnieje niepewność co do niektórych aspektów podatkowych. W LED opisano np. dyskusje czy fundacja może służyć obchodzeniu podatku od ukrytych zysków w spółce, czy wypłaty z fundacji nie będą nadużywane w celu uniknięcia PIT – są to kwestie, które doradcy będą musieli monitorować, a ustawodawca ewentualnie doregulować  .
• Zachowek i możliwe roszczenia spadkobierców: Mimo zabezpieczeń prawnych, fundacja rodzinna może być postrzegana przez niektórych spadkobierców jako próba pozbawienia ich należnego udziału. Szczególnie jeśli fundator nie uczynił ich beneficjentami fundacji lub dał im mniejsze świadczenia niż wynosiłby zachowek. Wtedy prawdopodobne są roszczenia o uzupełnienie zachowku kierowane do fundacji czy beneficjentów. Ustawa dopuszcza takie roszczenia (w granicach wzbogacenia fundacji/beneficjentów) , więc fundacja może stanąć przed koniecznością wypłaty dużych sum na rzecz spadkobierców, którzy czują się pokrzywdzeni. To może zachwiać płynnością fundacji lub zmusić do sprzedaży części majątku. Ryzyko to jest tym większe, im krócej fundacja istniała (brak 10 lat) i im mniej uprawnieni do zachowku zostali zaopiekowani jako beneficjenci. Planując fundację, fundator powinien zatem uwzględnić interesy wszystkich najbliższych – nawet jeśli kogoś chce pominąć, musi liczyć się z zachowkiem i ewentualnie zarezerwować środki na jego spłatę. W LED przytoczono opinię, że zobaczymy, czy mechanizmy 10-letnie i obowiązek wypłaty zachowku przez fundację okażą się wystarczające – możliwe, że i tak dojdzie do procesów o obejście prawa . To zatem istotny obszar ryzyka prawnego.
• Konflikty rodzinne i zarządcze: Fundacja rodzinna nie rozwiąże automatycznie problemów rodzinnych – jeśli w rodzinie są konflikty, to mogą one przenieść się na grunt fundacji (np. spory na zgromadzeniu beneficjentów co do decyzji, kwestionowanie działań zarządu przez kłócące się rodzeństwo itd.). Co więcej, fundacja może stać się źródłem nowych napięć, jeśli np. jeden z członków rodziny zostanie prezesem zarządu (i pobiera wynagrodzenie), a inny nie ma takiej roli i czuje się pominięty. Albo gdy beneficjenci różnie oceniają politykę inwestycyjną fundacji – jednym się podoba zachowawcze podejście, inni chcieliby więcej wypłat tu i teraz. W LED zaznaczono, że fundacja najlepiej działa w rodzinach z harmonijnymi relacjami i wspólnym celem, a nie rozwiązuje „magicznie” istniejących sporów . Dlatego przed założeniem fundacji warto przeprowadzić szczerą rozmowę rodzinną, ustalić wspólną wizję – może nawet zawrzeć coś w rodzaju family constitution (rodzinnej konstytucji) poza samym statutem fundacji, regulującej miękkie kwestie wartości i misji rodziny.
• Ewentualne błędy i luki nowego prawa: Ponieważ ustawa o fundacji rodzinnej jest nowa, mogą wyjść na jaw pewne niedoskonałości legislacyjne. Już w pierwszych miesiącach eksperci zgłaszali uwagi – np. dr hab. Aleksander Kappes pytał, czy to „długo oczekiwane dobrodziejstwo czy legislacyjny bubel”, wskazując że choć idea jest bardzo potrzebna, to niektóre przyjęte rozwiązania szczegółowe „zasługują na surową krytykę” . To sygnał, że prawo może wymagać poprawek. Być może praktyka pokaże konieczność doprecyzowania pewnych przepisów (np. w podatkach, w procedurze rejestracji, w relacjach z prawem spadkowym). Trzeba być gotowym, że przepisy mogą się zmieniać, a fundacja będzie musiała dostosować swój statut czy działania do nowych regulacji. Ogólnie jednak eksperci są ostrożnymi optymistami – uważają, że mimo pewnych wad, fundacja rodzinna ma ogromny potencjał i z czasem stanie się trwałym elementem polskiego prawa, jeśli praktyka będzie uważnie monitorowana i ewentualne problemy szybko rozwiązywane przez nowelizacje .

Podsumowując ryzyka: fundacja rodzinna to potężne narzędzie, ale wymagające rozwagi. Należy liczyć się z formalnym reżimem i kosztami, pamiętać o prawach zachowkowych najbliższych, zapewnić przejrzyste zasady współdziałania rodziny w ramach fundacji oraz pilnować zgodności działań z prawem (zwłaszcza podatkowym). Dobrze wdrożona fundacja przyniesie rodzinie wiele korzyści, źle wdrożona – może stać się źródłem problemów.

Podsumowanie

Fundacja rodzinna to nowatorska instytucja, która z założenia ma pomóc polskim firmom rodzinnym i majątnym rodzinom w długoterminowym zachowaniu i pomnażaniu dorobku. Umożliwia przeprowadzenie sukcesji w sposób uporządkowany, zabezpiecza majątek przed niekontrolowanym podziałem oraz daje rodzinie narzędzie wspólnego zarządzania finansami na przestrzeni pokoleń. Jak pokazano w niniejszym przewodniku opartym na treściach magazynu LEGAL EXPERTS DESIGN 2/2025, fundacja rodzinna ma wiele zalet, ale i wiąże się z pewnymi wyzwaniami.

W wydaniu LED, pod redakcją Lidii Siwik, znajdziemy kompleksowe omówienie wszystkich aspektów fundacji rodzinnej. Magazyn prezentuje szczegółowo podstawy prawne (wraz z odniesieniami do konkretnych artykułów ustawy) oraz założenia fundacji w 40 punktach, obejmujących m.in. definicję, cele, mechanizm działania, proces ustanowienia, wymagane organy, prawa beneficjentów, zasady opodatkowania, procedurę likwidacji i relacje z prawem spadkowym  . Dodatkowe rozdziały zgłębiają kontrowersyjne kwestie – np. dozwoloną działalność gospodarczą fundacji i jej granice, ryzyka stosowania fundacji w agresywnej optymalizacji podatkowej czy napięcia między fundacją a instytucją zachowku  . Cytowane są liczne opinie ekspertów: entuzjastyczne (że polskie prawo wreszcie nadrobiło zaległości), umiarkowane (wskazujące potrzebę poprawek) oraz ostrzegawcze (w szczególności doradców podatkowych uczulających na zgodność działań fundacji z duchem prawa)  . Osobny segment publikacji poświęcono roli notariusza – krok po kroku opisano czynności notarialne przy tworzeniu i rejestracji fundacji oraz w trakcie jej działania . Na koniec LED udostępnia praktyczny wzór statutu fundacji rodzinnej (w dwóch wariantach: podstawowym oraz z objaśnieniami), co stanowi cenną pomoc dla prawników i rodzin planujących założyć własną fundację .

Fundacja rodzinna może stać się fundamentem sukcesji w wielu polskich firmach rodzinnych – daje szansę na trwałość i rozwój rodzinnych biznesów z pokolenia na pokolenie. Jak wynika z pierwszych miesięcy działania ustawy, zainteresowanie jest ogromne, a liczba zarejestrowanych fundacji rośnie (adw. Daria Leszczyk zwraca uwagę na „ogromne zainteresowanie klientów fundacjami i pierwsze praktyczne pytania” już w pół roku od wejścia ustawy ). Większość ekspertów przyjmuje fundację rodzinną z ostrożnym optymizmem – widząc w niej potencjał i wierząc, że z czasem stanie się trwałym elementem polskiej rzeczywistości prawnej . Jak każde nowe rozwiązanie, wymaga jednak edukacji i upowszechnienia wiedzy. Mamy nadzieję, że ten przewodnik pomógł zrozumieć fundację rodzinną – jej ideę, działanie, plusy i minusy. Zachęcamy do sięgnięcia po numer 2/2025 LEGAL EXPERTS DESIGN, gdzie temat został przedstawiony wyczerpująco i przez pryzmat praktyki eksperckiej. Fundacja rodzinna może być odpowiedzią na wiele dylematów przedsiębiorców rodzinnych – warto ją poznać i rozważyć jako opcję dla zabezpieczenia przyszłości swojego biznesu i bliskich.

Źródła: Na potrzeby wpisu wykorzystano informacje i cytaty z numeru 2/2025 magazynu LEGAL EXPERTS DESIGN – Fundacja rodzinna, w tym: treść ustawy o fundacji rodzinnej wraz z komentarzami  , omówienie mechanizmów sukcesji i ochrony majątku  , opinie ekspertów prawa spadkowego i podatkowego (m.in. prof. W. Borysiak, prof. R. Adamus, A. Kappes, P. Tomczykowski)  , a także praktyczne wskazówki dotyczące zakładania i prowadzenia fundacji (rola notariusza, przykładowy statut)  . Wszystkie cytowane fragmenty oznaczono zgodnie z oryginalną numeracją z LED 2/2025.